به گزارش پرس و جو نیوز، خراسان رضوی در حالی به دومین قطب تولید پسته ایران تبدیل شده است که رشد چشمگیر سطح زیرکشت این محصول، ظرفیت قابلتوجهی برای توسعه صادرات ایجاد کرده؛ اما پایین بودن عملکرد در واحد سطح، محدودیت منابع آب و تمرکز صادرات بر چند بازار، از مهمترین چالشهای پیشروی این صنعت به شمار میرود.
پسته سالهاست یکی از مهمترین محصولات باغی و صادراتی ایران محسوب میشود؛ محصولی که علاوه بر ارزش اقتصادی بالا، به دلیل قابلیت نگهداری، امکان فرآوری و بستهبندی و تقاضای گسترده در بازارهای جهانی، جایگاه ویژهای در تجارت کشاورزی کشور دارد. با این حال، بررسی وضعیت تولید و صادرات پسته نشان میدهد که حفظ جایگاه ایران در بازار جهانی، بیش از گذشته به افزایش بهرهوری، مدیریت منابع آب، توسعه صنایع فرآوری و تنوعبخشی به بازارهای صادراتی وابسته شده است.
گزارش «پسته؛ از تولید تا صادرات با تأکید بر جایگاه خراسان رضوی» که مرداد ۱۴۰۵ از سوی مرکز مطالعات و بررسیهای اقتصادی اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی خراسان رضوی منتشر شده، تصویری از وضعیت این محصول در کشور و استان ارائه میکند. بر اساس این گزارش، آمریکا همچنان بزرگترین تولیدکننده پسته جهان است و ایران و ترکیه در رتبههای دوم و سوم قرار دارند.
خراسان رضوی؛ دومین قطب پسته ایران
آمارهای سال ۱۴۰۳ نشان میدهد استان کرمان با حدود ۲۷۸ هزار هکتار باغ بارور، همچنان قطب اصلی تولید پسته کشور است و حدود ۴۳ درصد از سطح بارور پسته ایران را در اختیار دارد. پس از کرمان، خراسان رضوی و یزد در رتبههای بعدی قرار دارند.
خراسان رضوی با بیش از ۱۳۴ هزار هکتار سطح بارور پسته، حدود ۲۱ درصد از سطح بارور این محصول در کشور را به خود اختصاص داده و در جایگاه دوم قرار گرفته است. نکته قابل توجه اینکه سطح باغهای غیربارور استان نیز حدود ۲۷.۵ هزار هکتار اعلام شده؛ رقمی که از ظرفیت قابل توجه خراسان رضوی برای افزایش تولید در سالهای آینده حکایت دارد.
این وضعیت نشان میدهد پسته در ساختار کشاورزی خراسان رضوی دیگر یک محصول حاشیهای نیست، بلکه به یکی از پایههای مهم اقتصاد باغی استان تبدیل شده است. با این حال، توسعه کمی باغها زمانی میتواند به مزیت اقتصادی پایدار تبدیل شود که همزمان با افزایش بهرهوری، کیفیت محصول و ارزش افزوده نیز همراه باشد.
تولید ۹۱ هزار تنی خراسان رضوی
بر اساس آمار سال ۱۴۰۳، مجموع تولید پسته کشور حدود ۴۸۴ هزار و ۴۶۳ تن بوده است. کرمان با تولید ۱۴۴ هزار و ۵۱۶ تن و سهم حدود ۳۰ درصدی، رتبه نخست را در اختیار دارد. خراسان رضوی با تولید ۹۱ هزار و ۶۳۸ تن و سهم تقریبی ۱۹ درصدی، در جایگاه دوم قرار گرفته و یزد نیز با تولید ۸۶ هزار و ۸۱۵ تن رتبه سوم را دارد.
در مجموع، سه استان کرمان، خراسان رضوی و یزد نزدیک به ۶۷ درصد تولید پسته کشور را در اختیار دارند؛ تمرکزی که اهمیت سیاستگذاری منطقهای برای این محصول را دوچندان میکند.
جایگاه دوم خراسان رضوی در تولید پسته، از یک سو ظرفیت اقتصادی بزرگی برای استان ایجاد کرده و از سوی دیگر، ضرورت توجه به زنجیره کامل ارزش این محصول را افزایش داده است. توسعه صنایع فرآوری، بستهبندی، برندسازی، بازاریابی و صادرات میتواند سهم بیشتری از ارزش نهایی پسته را نصیب تولیدکنندگان و فعالان اقتصادی استان کند.
رشد ۲۳۸ درصدی سطح زیرکشت
یکی از مهمترین نکات این گزارش، رشد قابل توجه سطح زیرکشت پسته در خراسان رضوی طی بیش از یک دهه گذشته است.
سطح زیرکشت پسته کشور از حدود ۳۵۱ هزار و ۶۶۶ هکتار در سال ۱۳۹۰ به ۷۲۵ هزار و ۹۹۲ هکتار در سال ۱۴۰۳ رسیده است؛ یعنی در این دوره بیش از دو برابر شده است.
در خراسان رضوی، اما سرعت توسعه بسیار بیشتر بوده است. سطح زیرکشت پسته استان از ۴۷ هزار و ۷۳۱ هکتار در سال ۱۳۹۰ به ۱۶۱ هزار و ۵۲۰ هکتار در سال ۱۴۰۳ افزایش یافته؛ رشدی حدود ۲۳۸ درصدی که باعث شده سطح زیرکشت پسته استان بیش از ۳.۳ برابر شود.
همزمان، سهم خراسان رضوی از کل سطح زیرکشت پسته کشور نیز از حدود ۱۳.۶ درصد در سال ۱۳۹۰ به ۲۰.۲ درصد در سال ۱۴۰۰ و ۲۲.۲ درصد در سال ۱۴۰۳ رسیده است.
این ارقام از تغییر جدی جایگاه خراسان رضوی در جغرافیای تولید پسته ایران حکایت دارد؛ اما یک هشدار مهم نیز در دل این آمار نهفته است: افزایش سطح زیرکشت الزاماً به معنای افزایش متناسب بهرهوری و درآمد نیست.
مسئله اصلی؛ بهرهوری پایین در واحد سطح
شاید مهمترین چالش صنعت پسته خراسان رضوی را بتوان در فاصله میان «وسعت تولید» و «عملکرد در واحد سطح» جستوجو کرد.
بر اساس گزارش، عملکرد پسته آبی در استانهای کشور تفاوت چشمگیری دارد. خراسان رضوی با عملکرد ۷۰۰ کیلوگرم در هکتار در رتبه ۲۷ قرار گرفته است. این رقم اگرچه از عملکرد ۵۱۹ کیلوگرمی کرمان بیشتر است، اما فاصله قابل توجهی با استانهایی مانند یزد با عملکرد ۱۳۴۹ کیلوگرم در هکتار دارد.
به بیان دیگر، جایگاه بالای خراسان رضوی در تولید پسته، عمدتاً حاصل وسعت زیاد باغهاست، نه عملکرد بالا در واحد سطح.
کمبود و شوری آب، خشکسالی، سرمازدگی و گرمازدگی، سالآوری درختان، سن و تراکم نامناسب باغها، ضعف تغذیه و مدیریت آفات از جمله عواملی هستند که در گزارش به عنوان دلایل احتمالی پایین بودن عملکرد مطرح شدهاند.
از این منظر، سیاست توسعه پسته در استان باید از «افزایش سطح زیرکشت» به سمت «افزایش بهرهوری» تغییر مسیر دهد. اصلاح باغهای کمبازده، توسعه ارقام سازگار با شرایط اقلیمی، مدیریت علمی تغذیه و آفات و استفاده از روشهای نوین آبیاری میتواند در افزایش تولید بدون فشار بیشتر بر منابع طبیعی مؤثر باشد.
آب؛ خط قرمز توسعه پسته
توسعه سطح زیرکشت پسته در خراسان رضوی در شرایطی رخ داده که استان با محدودیت جدی منابع آب مواجه است. به همین دلیل، ادامه توسعه افقی باغها میتواند فشار بیشتری بر منابع آب زیرزمینی وارد کند.
گزارش نیز بر همین اساس تأکید میکند که سیاستگذاری در حوزه پسته باید از توسعه سطح زیرکشت به سمت افزایش عملکرد، اصلاح باغهای کمبازده، انتخاب ارقام مناسب، توسعه آبیاری هوشمند و افزایش بهرهوری آب حرکت کند.
این تغییر رویکرد برای خراسان رضوی یک ضرورت اقتصادی و زیستمحیطی است. ادامه رشد کمی تولید بدون توجه به ظرفیت آبی، میتواند در میانمدت هزینههای تولید را افزایش داده و حتی پایداری باغهای موجود را تهدید کند.
تولید پسته استان بیش از چهار برابر شد
روند تولید نیز نشان میدهد خراسان رضوی طی سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳ مسیر قابل توجهی را طی کرده است. تولید پسته استان در این دوره بیش از چهار برابر شده و سهم خراسان رضوی از تولید پسته کشور از حدود ۱۳.۴ درصد به نزدیک ۱۹ درصد رسیده است.
این رشد، ظرفیت بالای استان را در زنجیره ارزش پسته نشان میدهد؛ ظرفیتی که اگر با سرمایهگذاری در صنایع تبدیلی و تکمیلی همراه شود، میتواند ارزش اقتصادی بسیار بیشتری ایجاد کند.
در واقع، مسئله امروز تنها «چقدر پسته تولید میکنیم» نیست؛ بلکه پرسش مهمتر این است که چه میزان از ارزش افزوده این محصول در داخل استان ایجاد میشود.
صادرات؛ فرصت مهم پیش روی خراسان رضوی
در حوزه صادرات نیز خراسان رضوی جایگاه قابل توجهی پیدا کرده است. بر اساس گزارش، صادرات پسته از گمرکات استان طی سالهای مورد بررسی در مجموع روندی صعودی داشته و در دهماهه نخست سال ۱۴۰۴ حدود ۱۵۵ میلیون دلار پسته از گمرکات خراسان رضوی صادر شده است.
این رقم معادل حدود ۲۰ درصد ارزش کل صادرات پسته کشور در این دوره بوده است.
از نظر گمرکی نیز مشهد عملکرد قابل توجهی دارد. در دهماهه نخست ۱۴۰۴، گمرک رفسنجان با سهم ۲۸ درصدی بیشترین سهم از ارزش صادرات پسته کشور را به خود اختصاص داده و گمرک مشهد با سهم ۲۰ درصدی در جایگاه دوم قرار گرفته است.
این جایگاه میتواند یک مزیت مهم برای خراسان رضوی باشد؛ زیرا وجود زیرساختهای تجاری و شبکه ارتباطی با کشورهای آسیای مرکزی، زمینه توسعه صادرات منطقهای را فراهم میکند.
تمرکز بازارهای صادراتی؛ فرصت یا تهدید؟
با وجود رشد صادرات، یکی از نقاط آسیبپذیر تجارت پسته خراسان رضوی، تمرکز بر تعداد محدودی از بازارهاست.
بر اساس گزارش، ازبکستان، هنگکنگ و پاکستان در مجموع بیش از ۵۵ درصد بازار صادراتی پسته استان را در دهماهه نخست ۱۴۰۴ تشکیل دادهاند. این تمرکز، صادرات خراسان رضوی را نسبت به تغییر مقررات تجاری، نوسانات ارزی و کاهش تقاضا در این بازارها آسیبپذیر میکند.
بنابراین توسعه بازارهای جدید باید در کنار افزایش حجم صادرات قرار گیرد. حضور فعالتر در بازارهای با ارزش افزوده بالاتر، توسعه برندهای ایرانی، بهبود بستهبندی و رعایت استانداردهای بینالمللی میتواند مسیر صادرات پسته استان را از فروش محصول خام به سمت تجارت ارزشافزودهمحور سوق دهد.
رقیب قدرتمند ایران در بازار جهانی
در سطح جهانی، آمریکا مهمترین رقیب ایران در تولید و صادرات پسته است. مزیت اصلی آمریکا تنها حجم تولید نیست؛ بلکه عملکرد بالاتر در واحد سطح، مدیریت علمی باغها، مکانیزاسیون، استفاده از ارقام پربازده، کنترل آفات و بیماریها و مدیریت منابع آب، قدرت رقابت این کشور را افزایش داده است.
علاوه بر این، آمریکا در حوزه فرآوری، بستهبندی، بازاریابی و توسعه بازار نیز از راهبرد منسجمتری برخوردار است.
برای ایران و بهویژه خراسان رضوی، این رقابت نشان میدهد که مزیت طبیعی به تنهایی کافی نیست. اگر تولیدکننده ایرانی بخواهد سهم خود را در بازار جهانی حفظ یا افزایش دهد، باید از مدل سنتی تولید و صادرات فاصله گرفته و به سمت کشاورزی بهرهور، فرآوری، برندسازی و بازاریابی حرفهای حرکت کند.
آینده پسته خراسان رضوی در گرو تغییر رویکرد
خراسان رضوی امروز یکی از مهمترین قطبهای پسته کشور است؛ استانی که حدود یکپنجم تولید پسته ایران را در اختیار دارد، سطح زیرکشت آن طی ۱۴ سال بیش از سه برابر شده و در دهماهه نخست سال ۱۴۰۴ نیز حدود یکپنجم ارزش صادرات پسته کشور از گمرکات آن انجام شده است.
اما همین موفقیتها یک پیام روشن دارند: دوره اتکا به افزایش سطح زیرکشت به پایان رسیده است.
مسیر آینده صنعت پسته خراسان رضوی باید بر افزایش بهرهوری، کاهش مصرف آب، اصلاح باغهای کمبازده، توسعه فناوری، افزایش کیفیت، کاهش ضایعات، گسترش صنایع فرآوری و بستهبندی و تنوعبخشی به بازارهای صادراتی متمرکز شود.
اگر این تغییر رویکرد محقق شود، پسته میتواند از یک محصول مهم کشاورزی به یکی از پیشرانهای صادرات غیرنفتی و اقتصاد منطقهای خراسان رضوی تبدیل شود؛ اما اگر توسعه سطح زیرکشت بدون توجه به آب، بهرهوری و بازار ادامه پیدا کند، رشد کمی امروز ممکن است در آینده به یکی از چالشهای اصلی صنعت پسته استان تبدیل شود.
